donderdag, februari 02, 2006

125 JAAR OSWALD SPENGLER door Peter LOGGHE, Thomas KRETZSHMER en Ulrich MARCH in TeKoS nr.120


BETEKENIS VAN (HET WERK VAN) OSWALD SPENGLER
door Peter LOGGHE


Spengler heeft werkelijk bijna geen tegenstrevers, die tegen hem opgewassen zijn: het vergeten werkt als uitvlucht
(Theodor W. Adorno)


Oswald Spengler, de Duitse geschiedenisfilosoof die 125 jaar geleden werd geboren, wordt nog steeds onmiddellijk geassocieerd met zijn hoofdwerk Der Untergang des Abendlandes. In mijn boekenkast staat de uitgave van 1973, en waren reeds 175 000 exemplaren de deur uit. Toch lijkt het wel zo – en zeker na de Tweede Wereldoorlog – alsof Spengler totaal in de vergetelheid wegzinkt. Wie kent de inhoud van zijn werken? Wie kent het onderscheid nog tussen Kultur en Zivilisation? Cyclische geschiedenismorfologie: het zegt de meeste mensen niets meer, Spengler is een loutere associatie geworden.
En: Spengler wordt niet meer au sérieux genomen. Specialisten historici hebben in zijn werk onjuistheden ontdekt, onnauwkeurigheden. Anderen vonden stellingen die over het lijntje gingen, en vooral: wat doe je met zijn pessismisme? Wetenschappers hebben het dan weer over het zeer onwetenschappelijk karakter van het geschiedenisdeterminisme van de Duitse auteur.

Nochtans is het belang van Oswald Spengler niet te onderschatten. Belang in de jaren waarin het hoofdwerk Der Untergang werd geschreven en gepubliceerd (Thomas Mann, de auteur van het Duitse Bildungsbürgertum, was een tijdlang laaiend enthousiast en meldde iedereen dat hij hét fundamentele boek had ontdekt), maar ook het belang in deze post-post-moderne tijden, waarin het vooruitgangsgeloof flinke deuken krijgt.
Twee gevoelens streden lange jaren om de overmacht bij de Europese mens: een bepaald onbestemd vooruitgangsgevoel, een misschien naïef gevoel dat de zaken vooruit gaan, een optimistisch gevoel dat de zon aan het einde van de horizon aan het gloeien staat, en er is het gevoel van algemene, culturele, economische en politieke neergang. Het tweede gevoel haalt de overhand, niet alleen in ons land, maar algemeen in Europa – tenzij ik de “tekenen van deze tijd” slecht lees, natuurlijk.

Wat blijft van Spengler? Wij denken dat de auteur onderhuids is blijven voortleven en dat zijn werk beantwoordt aan een bepaalde wijze van kijken naar geschiedenis en evolutie. De auteur is blijven haperen bij vele auteurs en in een aantal stromingen. Het was lange jaren bon ton met beaat optimisme een ongebreidelde vooruitgang te belijden (soms tegengesteld aan elkaar: seksuele bevrijding als vooruitgang stelde waarden in vraag, die tot de fundamenten van het moderne kapitalisme behoorden, waar een ongebreidelde economische groei werd beleden, op voorwaarde natuurlijk dat de fundamenten niet werden in vraag gesteld). Deze periode is – endgültig?- voorbij, er komen andere tijden. Lineaire geschiedenisfilosofie ziet zich opnieuw geconfronteerd met geschiedenisfilosofieën die het cyclische (soms onbewust) benadrukken, die het belang van (verschillen tussen) culturen in de verf zetten.
Reeds ten tijde van Spengler zelf was er Arnold Toynbee, die duidelijk in “cyclische hoek” mag worden gesitueerd, en die samen met de Duitser tot de eerste moderne cyclische geschiedenisfilosofen mag worden gerekend, er is de zéér moderne Francis Fukuyama met zijn Einde van de geschiedenis die sterk aansluit bij het thema van de ondergang… alhoewel dit een slecht voorbeeld is, want het thema sluit eerder aan bij de lineaire geschiedenisfilosofie, en er is vooral Samuel Huntington die met zijn Botsende beschavingen een ferme stok in het hoenderhok heeft geworpen.

Tijd om Spengler te herlezen, wellicht? Zeker in tijden waarin het gevoelen groeit dat er iets fundamenteel verkeerd aan het lopen is (en we laten even in het midden waar het verkeerd loopt, de mogelijkheden zijn zeer veelzijdig: het ecologisch evenwicht dat verstoord is geraakt, demografische, culturele, politieke of economische decadentie, migratie of multiculturele ontsporingen, een algemene mentaliteit als het individualisme, of zelfs de buitenlandse politiek, omdat Amerika als enige grootmacht het laken volledig naar zich toe trekt) kan de lectuur van Spengler, maar zeker ook andere auteurs, helpen één en ander in perspectief te plaatsen. Frank Lisson, auteur van een Duitstalige handige inleiding (150 pagina’s) op het werk van Spengler, verwoordt het belang van de vergeten auteur als volgt: “De kritiek rond fundamentele zaken groeit in brede kring, net als het vermoeden dat het model van de moderne idee mislukt is. Wie op zoek gaat naar alternatieven, moet eerst en vooral een koele, afstandelijke blik op de symptomen werpen. Spengler kan deze kritische, koele en nuchtere blik zeker helpen aanscherpen (…). De nood aan andere perspectieven is groot. En hoewel alles denkbare waarschijnlijk al eens gedacht is geworden, weten wij het niet, omdat veel stemmen in de maalstroom van het verleden zijn verdwenen. Daarom ook loont het de moeite in het grote werk van de geschiedenisfilosoof rond te neuzen. Spengler is iemand die in het verborgene verder werkt” (1).

Wij brengen u hieronder twee teksten over de invloed van de Duitse filosoof, teksten verschenen in het conservatieve tijdschrift Sezession (onder de kundige leiding van Karl Heinz Weissmann en Götz Kubitschek) (2) en hopen hiermee ook jonge mensen aan te zetten even te gaan nippen aan de verfrissende bronnen van de geschiedenisfilosofie.

Voetnoten

(1) Lisson, F., Oswald Spengler, Philosoph des Schicksals, Ed. Antaios, Perspektiven, Band 4, Schnellroda 2005, 150 pag., ISBN 3 – 935063 – 04 – 0
(2) Sezession, Sonderheft, Mai 2005, Rittersgut Schnellroda, D-06267 Albersroda.

--------------------------------

DE BLINDE SPIEGEL – DE NIET ONTVANGEN RECEPTIE VAN SPENGLER BUITEN EUROPA
door Thomas KRETZSCHMER

De invloed van het denken van Spengler op de verschillende stromingen, personen, politieke en culturele ideeën in de V.S.A., maar ook daarbuiten, werd nog nooit omvattend onderzocht. We kunnen dus alleen maar schijnwerpers richten op de receptie van de denker, die de afgezette Duitse keizer schreef dat elke inwoner van de westerse wereld in geestelijke zin zeer binnenkort en in de nabije toekomst een Amerikaan zou zijn, en die tegelijkertijd in de moeilijkheidsgraad van zijn denken en in zijn melancholie nog on-Amerikaanser kon zijn.

De meest prominente Spengleriaan in de V.S.A. is zonder twijfel Henry Kissinger. In zijn functie van nationaal veiligheidsadviseur van Richard Nixon en als minister van Buitenlandse Zaken was hij de perfecte belichaming van de Spengleriaanse Tatsachenmensch (misschien best te vertalen als “dadenmens”?). In zijn volumineus eindwerk Die Bedeutung der Geschichte wijdde hij aan Spengler een eigen hoofdstuk onder de titel Geschiedenis als Intuïtie. Zijn beschouwing beweegt zich in het spanningsveld tussen het geschiedenisdeterminisme van Spengler en het vrijheidsbegrip van Immanuel Kant. De interesse uit zijn jeugdjaren voor Kants politieke geschriften zou Henry Kissinger misschien hebben kunnen brengen tot de inzichten van Wilson over de missie en de belangen van Amerika, maar in de plaats daarvan ging hij steeds meer de richting uit van een vorst als Metternich en Bismarck – beiden de grootste pragmatici op het vlak van machtspolitiek. Dat Kissinger zich niet zou ontwikkelen tot een voorvechter van idealistische stellingen, die momenteel vooral verdedigd worden door neoconservatieve politici, is niet in de laatste instantie te danken aan zijn fundamenteel pessimistische antropologie, zo kenmerkend voor alle vertegenwoordigers van de zgn. realistische school. Een bekende uit zijn studententijd, professor Stanley Hoffmann, wist hierover mee te delen: “In al zijn melancholie leek het alsof Henry steeds met de geest van Spengler aan zijn zijde rondliep” (1).
Ook andere politieke leiders en politici in de V.S.A. waren door Spengler gefascineerd. George F. Kennan leerde Spenglers geschriften in 1926 kennen, tijdens zijn verblijf in Duitsland, in Berlijn en Heidelberg namelijk. Paul Nitze, die van 1963 tot 1967 aan het hoofd van het ministerie van de Marine had gestaan en acht presidenten in verschillende functies had gediend, waaronder Ronald Reagan, gaf op het einde van de jaren 30 van vorige eeuw zijn functie in Wall Street op om zich aan de Harvard University intensief met Der Untergang des Abendlandes bezig te houden. Spengler liet vooral een grote indruk na bij politieke realisten en traditionele conservatieven, die zich op het fundamentele vlak reeds onmiddellijk onderscheidden van het optimisme en het moralisme van de neoconservatieven. In een kritische boekbespreking van het werk Paradise and Power van de neoconservatieve denker Robert Kagan, raadde de recensent de zetelende president Bush aan om na de Irakoorlog in de plaats van essays en geschriften van zijn neoconservatieve adviseurs te consulteren, liever naar het werk van Oswald Spengler te grijpen. Van Spengler zou de president kunnen leren dat imperialisme een fenomeen is dat verschijnt in een periode van decadentie, en als gevolg hiervan tot barbarendom leidt. Maar dat men in de verdere uitwijdingen van Spengler ook zou kunnen lezen dat het nieuwe caesarisme het noodzakelijke en dus onafwendbare eindstadium is van elke beschaving, dat verzwijgt deze auteur zedig.

Globaal gezien kan de pessimist Spengler moeilijk de rol spelen van conservatieve meester denker. Dat wordt duidelijk uit het pamflet van de rechtsconservatieve auteur en meervoudig presidentskandidaat Patrick Buchanan. De titel alleen al van het werk, The Death of the West, is heel duidelijk afgeleid van Decline of the West, de Engelstalige vertaling van Spenglers hoofdwerk Der Untergang des Abendlandes (2). Anders dan bij Spengler wijst het afscheidslied van Buchanan op het Westen, dat door een dramatische demografische terugval en een massale immigratie zichzelf ten gronde richt, een schuldige aan, de Frankfurter Schule namelijk, en nieuw links dat hieruit ontstond en waarvan de protagonisten tot auteurs van wereldhistorisch formaat worden opgeblazen. Niets kan verder af staan van de cultuurpessimist Spengler, die voor intellectuelen niets dan verachting had. De ondergang als factum, als lot aanvaarden, is voor traditioneel christelijk rechts in Amerika natuurlijk geen aantrekkelijk ideologisch fundament. Daardoor beperkt de receptie zich enkel tot bepaalde elementen van het wereldbeeld van Spengler, in het bijzonder tot de these van de culturele degeneratie van het Westen.

Spengler werd wel intensiever bestudeerd door het politiek weinig relevante extreem-rechtse Amerikaans kamp. Als geen tweede is voor deze receptie verantwoordelijk de jurist Francis Parker Yockey, die zichzelf als een opvolger van Spengler beschouwde. Zijn hoofdwerk, Imperium, The Philosophy of History and Politics (3), dat kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog verscheen, en dat hij opdroeg aan Adolf Hitler, volgt de theorie van Oswald Spengler tot in het detail. Als gevolg daarvan is het boek één oproep om te komen tot een groot Europees Rijk als bekroning en afsluiter van de Avondlandse culturele ontwikkeling. Met de “Europese revolutie” van 1933 was in deze richting een eerste stap gezet. Een machtige hinderpaal op deze zeer specifieke weg naar Europese eenheid zag de antisemiet Yockey vooral in het “semitisme” van kleine, “cultuurvervormende” groepen in Rusland en Amerika, waarbij beide landen zonder deze “cultuurondermijners” evengoed tot het grote Avondlandse rijk van Yockey zouden kunnen behoren. Zijn grote cultuurpessimistische verachting voor “handelaars” en “woekeraars” deed Yockey dan ook vrij vlug buiten het kamp van het streng anticommunistisch rechtse kamp belanden, en deed hem evolueren tot een positieve houding t.o.v. de Sovjet-Unie.

De overname van de culturele decadentietheorie is overduidelijk niet beperkt gebleven tot een Amerikaanse receptie. Ook en juist buiten het Westen werd een specifiek fenomeen heftig bekritiseerd, dat tot onlangs als “occidentalisme” bekend stond. Daarmee wordt bedoeld het geheel van vooral cultuurconservatieve ressentiments tegenover de materialistische, etnisch-gemengde grootstad, tegenover de “zielloosheid” van de Verlichting en wetenschap, evenals tegenover de gezette economische bourgeoisie en de “goddeloosheid” van de moderniteit. Bij deze “verachters” van het Westen gaat het vooral om stedelijke intellectuelen, niet om boeren of krijgers die op traditionele manier leven. Bin Laden volgde een ingenieursopleiding, vooraleer hij Al Qaeda-chef werd en bij de terroristen van 11 september ging het ook meestal om goed opgeleide jonge mensen en niet om Arabische geitenschenders. Eén van de bekendste voorbeelden van dergelijk type is zeker de grote Islamitische denker Said Qutb, die in 1948 een tijdlang in New York leefde, waar hij zich enorm ergerde aan de seksuele vrijgevochtenheid en de vriendelijkheid van Amerika jegens Israël. Hun oorsprong vinden deze wrokgevoelens in de intellectuele opleiding in Europa, en vooral in Duitsland. De tegengiften – die ook hun oorsprong in Europa hadden - tegen de Verlichting werden later naar de andere delen van de wereld geëxporteerd (4). Hun verschijningen daar en nu komen in elk geval in het Westen over als zeer vreemdsoortige fenomenen.

Ook in de context van het islamisme spelen cultuurconservatieve, Duitse filosofen en auteurs een bijzonder belangrijke rol. In de traditioneel, op het vlak van boekvertalingen, zeer spaarzame Arabische ruimte waren er reeds in de jaren 20 van de vorige eeuw vertalingen van het werk van Ernst Jünger voorhanden. Het panarabisme van de Baathpartij werd duidelijk beïnvloed door het etnisch nationalisme van Duitse oorsprong. Toch verliep de receptie van Spengler (ook hier) zeer selectief en oppervlakkig. Meestal wordt de decadentietheorie alleen in verband met het Westen opgenomen. Zo Abedelhacq Layada, een Algerijnse carrosseriearbeider, wiens “Gewapende Islamitische Groep” (GIA)in 1993 veel Algerijnen uit de bovenste en middenlaag van het sociaal weefsel doodde, en die zich in een interview met de krant Al Schahada in maart 1993 op Spengler beriep, omdat deze de “ondergang van het Westen” had aangekondigd. Bij nader toezien zijn Spenglers cultuurrelativisme en de islamitische doctrine totaal niet met elkaar verenigbaar. Net als de christen gelooft de moslim in de onvergankelijkheid van de handelingen en de veroveringen van de mens en in het vast doel van het individueel en collectief geschiedenisverloop, en in de dag van de heropstanding en het opperste gerecht, met als zijn geschiedenispolitieke implicaties. Spenglers fatalistische kijk op het verloop van de geschiedenis – georiënteerd op Nietzsche’s Antichrist – zou een gelovige moslim nooit kunnen accepteren (5).
Layada’s verwijzing naar Spengler staat model voor vele andere verwijzingen op meerdere websites ook van gematigde moslims. In het populair bewustzijn buiten Duitsland en Europa schijnen Spengler en de ondergang van het westen in een bijna standaardmatige – zij het oppervlakkige – samenhang met elkaar gebracht te worden. In het gerenommeerde Asia Times schrijft een auteur al jaren onder het pseudoniem Spengler bijtende beschouwingen over de wereldpolitiek, en bijzonder over de demografische neerwaartse beweging in Europa, zonder dat deze commentaren in het oude continent ook daadwerkelijk worden gelezen of begrepen.

Dat er een ondergrondse, niet duidelijk kwantificeerbare receptie van de thesen van Spengler ook bij een breed, Amerikaans publiek bestaat, wordt duidelijk als we het Amerikaanse perslandschap even bestuderen. In de rand van de grote debatten komen bepaalde verwijzingen, discussie en directe verbindingen naar Spengler sporadisch aan de oppervlakte. Met de titel boven een lezersbrief, “Spengler was right”, reageerde in september 1996 een lezer van The Spectator op een polemiek die tegen Spengler was gericht, met een zeer correcte uiteenzetting en correctie van de door Spengler opgestelde tijdstafels en de overeenstemming met de ontwikkeling zoals we ze nu kennen. In een andere lezersbrief klaagde een schrijver over het gebrek aan kennis m.b.t. het werk van Spengler, die reeds in de jaren 30 van vorige eeuw de huidige toestand zou hebben voorspeld. Spenglers profetie van een alliantie tussen de anarchie van de laagste sociale klassen en de opstand van de gekleurde volkeren zou een exacte aanzet zijn tot de huidige beweging naar een antiracistische en multiculturele maatschappij. In een lang artikel in Kansas City Postvan 4 december 2004 wordt de christelijke apocalyps, die in het ideeëngoed van religieus rechts sterk op de voorgrond treedt, in relatie geplaatst tot de idee van de door Spengler beschreven Spätzivilisation. De auteur merkt in de alledaagsheid duidelijke tekens voor de vervulling van de profetie van Spengler. De demografische neergang van Europa, de groei van de moslimminderheden in hetzelfde Europa worden – in navolging van Spengler – in analogie tot de ontvolking en de verovering van Romeinse territoria in de laat-Antieke wereld geïnterpreteerd. Olivier Bennett stelde in The New Statesman dat het pessimisme na 11 september tot een overheersende geestelijke grondhouding was uitgegroeid en de vooruitgangsideeën van de Verlichting definitief had weggeduwd. Deze geestelijke depressie zou reeds in de jaren 60 van vorige eeuw begonnen zijn, en de belangrijkste voorlopers op dit vlak zouden Oswald Spengler en Sigmund Freund zijn. Vooral in academische kringen tref je dit intellectueel pessimisme aan, vooral dan onder de vorm van kritiek op de waarde van het postmodernisme, dat zich opwerkte tot een van de machtigste krachten de van tijdsgeest. Het intellectueel optimisme zou in het defensief zijn geraakt. Francis Fukuyama (6) zou met zijn these van het einde van de geschiedenis een van de laatste invloedrijke denkers zijn die tegen de stroom van de degeneratie-theoretici ingaat.
Fukuyama mag in de eerste plaats inderdaad als de liberale tegenpool worden beschouwd van de geschiedenisbenadering à la Spengler. Bij nader toezien vinden wij echter, vooral in zijn recente bijdragen, parallellen terug met de cyclische geschiedenisbenadering van Spengler. Het optimisme van Fukuyama ontspruit niet – zoals werd ondersteld – uit een eenzijdig lineair progressief wereldbeeld, maar wel uit het feit dat hij uitgaat van kortere cycli van culturele degeneratie en zedelijke hernieuwing. Het proces dat bij Spengler een millennium omsluit, is bij Fukuyama ingekort tot een 100 tot 150 jaar. In zijn in 1999 verschenen boek The Great Disruption. Human Nature and the Reconstruction of Social Order beschrijft Fukuyama decadentiefenomenen in de westerse maatschappij, de terugloop van het geboortecijfer, de stijgende criminaliteit, het verval van de familie en het verlies van sociaal kapitaal. Een gelijkaardige ontwikkeling deed zich ook voor in de eerste helft van de 19de eeuw, maar die werd bedwongen door nieuwe vormen van sociale disciplinering tijdens de Victoriaanse periode. In de jaren 50 van de vorige eeuw zette de morele breuk, die was ontstaan in de bovenste sociale klassen, zich door in de ganse maatschappij, wat in de 21ste eeuw zal leiden tot een nieuwe Victoriaanse periode, waardoor een nieuwe cultuurhistorische periode aanvangt.
Een cyclusmodel, dat van dat van Fukuyama afwijkt, beschrijft Paul Kennedy in zijn werk The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 (7). Kennedy ziet de wereldgeschiedenis als een eeuwig proces van opgang en neergang van grootmachten, bepaald door de spanning tussen de beperktheid van economische hulpbronnen en de eisen van hegemoniale expansie. De ondergang van een rijk kan door een handige politiek weliswaar worden vertraagd, maar op lange termijn niet worden verhinderd. De argumenten van Kennedy kregen een bepaalde belangrijkheid tijdens de ontwapeningsdebatten en de te hoge militaire financiële druk op de Amerikaanse begroting en de Amerikaanse economie tijdens de Clinton-periode.

Naast voorstellingen van culturele degeneratie en de populariteit van de cyclische geschiedenisevolutie won nog een derde element van het denken van Spengler in de periode na de Tweede Wereldoorlog aan belang. Het cultuurdeterminisme, de idee dus dat alle politieke, economische en ideologische ontwikkelingen door een cultureel kader min of meer vooraf bepaald zijn, correspondeert hierin uitstekend met het cultuurrelativisme, de idee van naast elkaar bestaande waardesystemen, die alleen vanuit zichzelf kunnen worden begrepen, en een universele waardeconsensus onmogelijk maken. Het cultuurrelativisme trekt veel “occidentalisten” aan, omdat ze door deze bril de dominantie van het Westen en de globalisering als cultureel vreemde uitlopers van de “Avondlandse” cultuur kunnen plaatsen, waaraan de andere culturen niet continu als de mindere moeten worden beschouwd. De zuivere leer van Spenglers cultuurkringlooptheorie biedt hiervoor echter heel weinig opwekkend nieuws. Het zal Arabische nationalisten bvb. weinig bezielen te vernemen dat volgens de auteur van Der Untergang des Abendlandes de “Arabische cultuur” zich reeds met het opduiken van de islam in de overgang naar beschaving bevond en zich dus in de rechte lijn naar de ondergang bevindt, en daarover heen eigenlijk gedurende lange tijd, slechts een zgn. “pseudomorfose” heeft doorgemaakt. De cultuurkringlooptheorie stond voor de Tweede Wereldoorlog in Duitsland in de volkerenkunde in hoog aanzien. Haar belangrijkste propagandist was de Afrikavorser Leo Frobenius, die Spengler na de Eerste Wereldoorlog had leren kennen en die het Instituut voor Cultuurmorfologie had opgericht. Tijdens de periode dat Frobenius in München leefde, kwam het tot een intensieve samenwerking tussen de beide cultuurtheoretici. Via dit kanaal beïnvloedde het cultuurmorfologisch denken francofone Afrikanen en Afro-Amerikanen als Senghor, Diop, Césaire, Damas en Maran, die de stichters waren van de filosofisch-literaire beweging in de jaren 30 van vorige eeuw van de Négritude.

In de V.S.A. werd de culturalistische benadering recent opnieuw zeer populair door de politieke bestseller van Samuel P. Huntington, The Clash of Civilisation (8). Huntington is tot het kamp van de politieke realisten rond het tijdschrift Foreign Affairs te rekenen. In het geval van Huntington is de receptie van Spengler expliciet en klaar geformuleerd, maar hij ziet weliswaar af van de cyclische modellen en fatalistische doemscenario’s. Net als bij Spengler vormen cultuurkringen bij Huntington de primaire elementen van identiteitsopbouw, waaruit volgt dat ook de globale conflictgrenzen eigenlijk cultureel bepaald zijn. Hij identificeert een confuciaanse, een islamitische, een hindoeïstische, een slavisch-orthodoxe cultuurkring, en een westerse, die door het joods-christelijk erfgoed is gekenmerkt. Aan de geografische en politieke grenzen, waar de culturele grootruimtes elkaar ontmoeten, ontstaan zgn. “breuklijnconflicten”. Deze conflicten zijn omwille van hun culturele kern bijzonder bloedig en gruwelijk. Critici werpen Huntington voor de voeten dat hij een Ersatzmodel aan het ontwikkelen is voor het vriend-vijand-schema van de Koude Oorlog, waarin de hindoes en de moslims de rol van communisten krijgen toebedeeld, de cultuurkringen de functie van compacte politieke bundelingssystemen, en de breuklijnen een soort van cultureel “IJzeren Gordijn”, georiënteerd op de one-liner van Spengler dat cultuur geen vensters bezitten.

Huntingtons culturalistische zienswijze is in de V.S.A. ingebed in een zeer brede politieke en wetenschappelijke context. Via Franz Boas, de vader van de Amerikaanse cultuurantropologie, vond de Duitse filosofie van de 19de eeuw en vooral het Duitse begrip Kultur een zeer gemakkelijke toegang tot het intellectuele discours in de V.S.A. “Er zijn zoveel morele codes als er culturen zijn, niet meer maar ook niet minder”. Dit gezegde van Spengler had Boas reeds voor het verschijnen van Der Untergang des Abendlandes uitgewerkt. Na de Tweede Wereldoorlog begon de zegetocht van het cultuurrelativisme door de Amerikaanse universiteiten, door de leerlingen van Boas. Ruth Benedict (9), een leerlinge van Boas, die tijdens de oorlog studies had geschreven over het Japanse nationale karakter en ziel, vond in het onderscheid van Spengler tussen faustische en apollinisch culturen de basis voor haar etnologische klassieker Patterns of Culture. Het boek kende een reuzensucces, werd in 24 talen vertaald en er werden meer dan 2 miljoen exemplaren van verkocht.
Clifford Geertz (10) verklaarde dat het de juiste tekst op het juiste moment en de juiste plaats was. Geertz zelf droeg met zijn “dichte beschrijving” en zijn symbooltheorie enorm bij tot de verdere ontwikkeling van de cultuurtheorie: volgens deze theorie lijden staten van de Derde Wereld onder het feit dat ze overstelpt worden met nieuwe westerse concepten, die in een onmiddellijke spanning staan met hun eigen, oude traditionele culturen, met Spengler zou men kunnen zeggen dat ze een “pseudomorfose” doormaken. Geertz werd hierdoor vader van het moderne culturele essentialisme. Critici bestempelen deze denkstijl graag als “cognitieve apartheid”, “cognitieve anarchie” of ook als “cultureel fundamentalisme”, omdat economische, politieke en maatschappelijke conflicten eenzijdig op culturele, etnische of
religieuze verschillen zouden worden teruggebracht.

We moeten besluiten. We stellen vast dat in de V.S.A. noch op een andere plaats een echte aanvaarding van het totaal ontwerp van Spengler heeft plaatsgevonden. Daarvoor is zijn geschiedenisbeeld te monolitisch, en zijn pessimisme te weinig constructief. Maar vele beddingen hebben elementen van zijn wereldontwerp toegang verleend in verschillende, soms gedeeltelijk tegenstrijdige discours, van het politiek realisme tot zelfs het postmodernisme, van blanke suprematisten tot multiculturalisme, van christelijk rechts tot islamisme. Deze ten dele vervormde en gefragmenteerde spiegelbeelden van de cultuurtheorie van Spengler buiten Europa proberen op te sporen en volledig in kaart brengen, dit zou een boeiende opdracht voor een Duits of Europees wetenschapper kunnen zijn.

(vertaling: Peter Logghe)


Voetnoten:

(1) Isaacson, W., Kissinger, Eine Biographie, Berlin, 1993
(2) Buchanan, Patrick J., The Death of the West, How Dying Populations and Immigrant Invasions Imperil our Country and Civilization, 2002, of Der Tod des Westens, Geburtenschwund und Masseneinwanderung bedrohen unsere Zivilisation, Selent, 2002
(3) Yockey, Francis Parker, Imperium, The Philosophy of History and Politics, 1948, of Chaos oder Imperium; Das Abendland zwischen Untergang und Neubeginn, Tübingen, 1976
(4) Buruma, I., Margalit, A., Okzidentalismus. Der Westen in den Augen seiner Feinde, München und Wien, 2005
(5) Kepel, G., Das Schwarzbuch des Dschihad. Aufstief und Niedergang des Islamismus, München und Zürich, 2002
(6) Fukuyama, F., The Great Disruption. Human Nature and the Reconstruction of Sociale Order, Free Press, New York, 1999 of Der Grosse Bruch. Wie unsere Gesellschaft eine neue Ordnung erfindet., Wien, 2000
(7) Kennedy, P., The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000, Knopf Publishing Group, 1989, of Aufstieg und Fall der grossen Mächte. Okonomischer Wandel und militärischer Konflikt von 1500-2000, Frankfurt a. M., 1987
(8) Huntington, S., The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, 1992 of Der Kampf der Kulturen. Die Neugestaltung der Weltpolitik im 21. Jahrhundert, München, 1996
(9) Benedict, R., Urformen der Kultur, Hamburg, 1955
(10) Geertz, C., The integrative Revolution: Primordial sentiments and Civil Politics in the New States, 1963

-----------------------------------

SPENGLER EN TOYNBEE
door Ulrich MARCH

Met een afstand zelfs van slechts enkele jaren schijnt de 20ste eeuw reeds als de meest problematische van de geschiedenis tot nu. Mensenverachtende regimes van totale willekeur, massavervolgingen en massamoorden, de totale primitivisering van de oorlogsvoering vooral bij partisanen- en luchtoorlog, uitdrijvingen, inclusief “etnische zuiveringen” nog in de jaren 90 van de vorige eeuw : dit alles spreekt de lang gekoesterde idee van een voortdurende en algemene vooruitgang van de mensheid zeer formeel tegen. Tezelfdertijd werpen de onherstelbare verstoring van de levensnoodzakelijke natuurlijke hulpmiddelen en de atomaire zelfvernietiging de mens terug op het veld van wat mogelijk zou kunnen gebeuren.

De afloop van de geschiedenis zelf was het die alle geschiedenisfilosofieën, die – zoals de Verlichtingsfilosofie, het posivitisme en het marxisme – uitgingen van de onstuitbare opmars van de “goede mens” naar een steeds mooiere toekomst, uiteindelijk in het niets liet verdwijnen. Al deze interpretatiemodellen werden onder de stromen van de gebeurtenissen, die ze dachten te kunnen interpreteren, weggevaagd. Hoe hol klinken vandaag de beloften in onze oren, de beloften zoals die van de Franse Verlichtingsfilosoof Condorcet, die ons o zo gelukkig zouden maken: “De dag komt dat de zon alleen nog zal schijnen op een wereld van vrije mensen, die geen andere heren zullen aanvaarden dan hun eigen verstand. En dan zullen tirannen en slaven, priesters en domgemaakte werktuigen alleen nog in de geschiedenisboekjes en op het toneel voorkomen” (1).

Dan staan, na de afloop van deze catastrofale eeuw, die geschiedenisdenkers er duidelijk beter voor die – van Tacitus over Machiavelli tot Gehlen – de natuur van de mensen veel pessimistischer en daardoor veel realistischer hebben ingeschat en niet aan de verleiding hebben toegegeven richting en doel van historisch gebeuren te willen vastleggen. En hoe weldoend werkt tegen de achtergrond van onnoemelijk veel ideologisch gekleurde geschiedenisverklaringen de lectuur van een Jacob Burckhardt – niet alhoewel, maar juist omdat hij geen axioma’s liet gelden buiten het historisch continuum zelf.

Bijzondere opmerkzaamheid verdienen in deze samenhang vooral die geschiedenisfilosofische systemen, die eerst in de 20ste eeuw zijn ontstaan. En met grote lengte voor de anderen moeten hier vermeld worden Der Untergang des Abendlandes van Oswald Spengler en A Study of History van Arnold J. Toynbee, beide uit de zeer turbulente tijd van de wereldoorlogen. Spenglers werk is wel reeds af, voor het grootste deel, in 1912, maar het verschijnt pas na de Eerste Wereldoorlog, terwijl Toynbee voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog schrijft.

De grote periodieke betekenis van beide werken ligt niet in de grote werkingsinvloed die ze hebben gehad, zelfs niet bij voorrang in hun inhoudelijke verklaring, maar vooral in de methodische greep. Voor de eerste maal wordt hier niet alleen het progressief verklaringsmodel, sinds de Verlichting praktisch een geschiedenisfilosofisch dogma, principieel in vraag gesteld, daarnaast en erboven wordt de mogelijkheid uitgesloten op een lineaire manier de ontwikkeling van de mensen te beschrijven. En in de plaats van de lineaire treedt bij de beide auteurs de cyclische geschiedenisverklaring op de voorgrond, die – in de oudheid zeer verspreid – sinds de laat-antieke wereld praktisch geen rol van betekenis meer speelde, als men even geen rekening wil houden met het engere gebied van de geschiedenis in het Duitse classicisme, in het bijzonder dan Hölderlin en later vooral Nietzsche (Ewige Wiederkehr), die nieuwe impulsen gaven.

Het lineaire geschiedenismodel gaat terug op de christelijke opvatting dat alle menselijke gebeurtenissen ingebed zijn in het goddelijke heilsplan. Dit model zet zich dan ook geleidelijk aan door met de zege van het christendom in het West-Romeinse rijk tijdens de 4de eeuw en krijgt gedurende de Middeleeuwen zelfs canonieke betekenis. Volgens de theorie heeft elke mensengeschiedenis een aanvang – de scheppingsdaad door god – en een doel – het jongste gericht met daaraan gekoppeld het eeuwige leven in het paradijs voor iedereen die een rechtvaardig leven heeft geleefd. Niet alleen de wezenlijke voorvallen in de heilsgeschiedenis, de zondeval, de menswording van god, de verlossingsdood en de verwachte wederkeer van Christus laten zich in lineaire zin interpreteren, maar ook alles wat er überhaupt gebeurt: richting en doel van de wereldgeschiedenis zijn eenduidig gedefinieerd.

Het is de verdienste van Karl Löwith (2) dat hij duidelijk heeft gemaakt dat niet alleen de Middeleeuwse geschiedenisfilosofie, maar ook die van de Nieuwe Tijden op dit christelijke heilsdogma berust. In het kort na de Tweede Wereldoorlog verschenen werk Weltgeschichte und Heilsgeschehen toont hij aan dat alle tot het einde van de 19de eeuw ontwikkelde geschiedenisfilosofische systemen van het model van de heilsgeschiedenis af te leiden zijn, ook als ze, zoals vanaf de 18de eeuw meer en meer het geval, een uitgesproken antichristelijke tendens aangeven. Dit wordt bijzonder duidelijk in het marxisme, dat net als in het christendom een oorspronkelijke paradijs, een zondeval – de overgang naar de privé-eigendom – de verlossing van de mensheid – de wereldrevolutie van de arbeidersklasse – en een evenwel aards paradijs kent, nog afgezien van de vergelijkbare uiterlijke vormen, waarin zich het geloof ontwikkelt (helden- en martelarenverering, “excommunicatie van de ketters”, “heilige teksten”, processies in de vorm van massamarsen).

De geschiedenisfilosofie van de 18de en 19de eeuw, zoals ze terug te vinden is bij Voltaire, Rousseau, Condorcet, Herder of Hegel, betekent als consequentie in de kern een geseculariseerde vorm van het christelijke heilsmodel, weliswaar met een belangrijk onderscheid. Had het christendom in het algemeen een realistische voorstelling van de natuurlijke zwakte van de mens en zijn “zondigheid”, zo gaat men in de Verlichting steeds meer en meer uit van de voorstelling dat de mens van nature goed is, en dat er – eens men de traditionele gezagskernen heeft uitgeschakeld – niets meer de permanente opwaartse ontwikkeling in uiterlijk-materiële maar ook in geestelijk-morele zin van de mens in de weg staat. Het logische gevolg is een duidelijk progressieve bocht van een voortaan liniair begrepen verloop van de geschiedenis – de “vooruitgang” op alle kennisniveaus werd tot credo verheven niet alleen van de literaire en politieke wereld, maar ook in brede bevolkingslagen. Daarbij ondergaat de burgerij, die natuurlijk hogerop wil, een fascinatie van een daadwerkelijke vooruitgang, een niet te loochenen feit in wetenschap en techniek, in de medische wereld en op het vlak van communicatie, en brengt aldus de vooruitgangsidee ook op het geestelijk-morele en op het politieke vlak. Het doel van de seculiere heilsverwachting staat buiten elke discussie: de mensheid zal zich ontwikkelen naar steeds hogere niveaus. .

De these van Spengler, dat er zelfs geen mensheid in deze zin bestaat (“kennis van zelfs maar de algemeenste geschiedenis van deze wereld is te allen tijde onmogelijk”) moest hier wel als een bom inslaan. Ook de stelling dat het eerder zo was dat met elkaar niet verbonden cultuurkringen zich ontwikkelden en wel op de wijze van een organisch wezen, dat elk van deze cultuurkringen een jeugdtijd doormaakt, daarna een tijd van hoge bloei en tenslotte een eindtijd, en na ongeveer duizend jaar onherroepelijk te gronde gaat. De Avondlandse cultuur, dit besluit Spengler uit de vergelijkende benadering van “gelijktijdige” fasen in andere culturen, zal dit lot delen vanaf het begin van het derde millennium en dan net als alle andere in de fase van “beschaving” overgaan. In die laatste periode tellen alleen nog functionele intelligentie, techniek en geld, terwijl alle productieve krachten van het leven – kunst, cultuur in de enge zin van het woord, en verfrissende scheppende inspanningen – uitdoven.

Alle culturen doorlopen volgens Spengler een lente (in de antieke cultuur de tijd tussen Homeros en Hesiodos, in de Avondlandse tussen de Germaanse vroegtijd en het late Middeleeuwen), een zomer (voor-Sokrates, Pythagoreërs – Reformatie, tijd van Descartes), een herfst (Sofisten, Plato, Aristoteles – Verlichting, Goethe, Hegel) en een winter (Hellenisme, stoïcisme – Darwin, Marx, Nietzsche). Daarbij vormen zij telkens tijdens de parallelle periodes in kunst, wetenschap en politiek verwante, maar tezelfdertijd cultuurspecifieke vormen, inhouden en evoluties (bvb. dorische kunst “gelijktijdig” met de gothiek, Griekse geometrie met moderne infinitesimale wiskunde, stoïcisme met socialisme). Na het “klimakterium” van de bepaalde cultuur volgt onvermijdelijk het tijdperk van het cultuurloze “stomperdom” (Fellachentum), de moraal van de plebejers en het nihilisme. “Zij prediken het evangelie van de menselijkheid, maar het is de menselijkheid van de intelligente stadsmens… die de cultuur beu is, waarvan het zuivere, namelijk zielloze verstand naar een bevrijding zoekt van haar en haar gebiedende vorm…De opkomst van het nihilisme… is geen enkele cultuur vreemd. Ze behoort met een zeer grote dwang tot de zekere afloop van zovele ontelbare organismen”.

Ook bij Toynbee (3) treedt in de plaats van de lineaire een cyclische geschiedenisbenadering in de plaats. A Study of History beschrijft de wording van 21 culturen, die allemaal hun geboorte, hun groei, hun neergang en verval kennen. Het ontstaan van een cultuur voltrekt zich steeds volgens het principe van challenge and response: een grotere mensengroep ziet zich geconfronteerd met een bijzondere, buitennatuurlijke uitdaging, en treedt die op een scheppende wijze tegemoet, waardoor die krachten worden gewekt, die dan in de periode die hierop volgt, de loop van de betroffen cultuur bepalen. Zo bestaat de uitdaging die tot het ontstaan van de Egyptische cultuur heeft geleid, in het jaarlijks buiten de oevers treden van de Nijl. Dit brengt niet alleen een productieve landbouw en daarmee samenhangende handel op gang, maar ook, in samenhang met de beheersing van de jaarlijkse opgave, de ontwikkeling van het schrift, de wetenschap (geometrie, astronomie), de administratie en de staatsorganisatie. Op dezelfde manier vormt volgens Toynbee de uitgestrektheid van de zee rondom het eiland Kreta de uitdaging voor de ontwikkeling van de Minoïsche cultuur (als gevolg hiervan het ontstaan van een vloot, handel en culturele uitwisseling), terwijl de geboorte van de Griekse cultuur samenhangt met de uitzonderlijk onvruchtbare bodem van Attica, waarop alleen olijven gedijen. Wegens de eenzijdige landbouwproductie zijn vooral handwerkers en dan vooral pottenbakkers, en handelaars voor het verkoop van olijven van doen, zodat uiteindelijk een kolonie met uitgestrekte handelsbetrekkingen en een vloot, de stad Athene, ontstaat.

Bij Toynbee ontwikkelen de aparte culturen zich niet zo geïsoleerd als bij Spengler, er zijn veeleer veelvuldige betrekkingen, ook tussen moeder- en dochterculturen. Maar net als Spengler gaat ook Toynbee uit van de parallelliteit van bepaalde innerlijk verwante ontwikkelingsfasen. Zo valt telkens in een periode van neergang een “tijd van verwarring”, met daarin het verval van het “tijdperk van de grootstaten”. Ook Toynbee’s culturen, die hij “maatschappijlichamen” noemt, eindigen in steriliteit, alhoewel ze niet zo extreem worden voorgesteld als bij Spengler: “Een verdwijnen van de scheppende krachten bij een minderheid, als antwoord daarop een teruglopen van de nabootsing vanuit de meerderheid en daaruit volgend een verlies van de sociale eenheid in het maatschappijlichaam als geheel”. Tenslotte wordt het proletariaat toonaangevend – ook het “innerlijke proletariaat”, wat meestal overeenstemt met het bezit van materiële goederen: “De echte stempel van het proletariaat is armoede noch nederige geboorte, maar het bewustzijn…van zijn plaats in de maatschappij te zijn beroofd…evenals de wrokgevoelens dat dit bewustzijn teweeg brengt”.

Benadert men met een kritische afstand – mogelijk door de vele jaren sinds het publiceren van de beide werken – de beide geschiedenisfilosofische bijdragen onder formele, inhoudelijke en methodologische gezichtspunten, dan valt in de eerste plaats – maar iets anders kan men toch niet verwachten? – een bepaalde tijdsgebondenheid van de beide auteurs op. Toynbee polemiseert herhaaldelijk tegen “militarisme” en “racisme” en verwijst daarmee duidelijk naar het ontstaanstijdperk van zijn boek, ook door bvb. het Britse Commonwealth nog op een hoog schavotje te plaatsen. Spengler daarentegen hanteert onbevangen en dikwijls begrippen als “ras” of “bloed” en toont zich daarmee ook een kind van zijn tijd, net als door de apodiktisch-ongedifferentieerde manier van voorstellen en door de onbekommerde aanspraak op algemene geldigheid, die een mogelijke tegenspraak zelfs niet duldt. Met grote gebaren richt hij zich tegen veel geestelijke, politieke ideeën van zijn tijd, maar hij doet dit – net als de grote Nietzsche – in de stijl van zijn tijd. Zijn critici treedt hij met onverholen verachting tegemoet, terwijl Toynbee reeds tijdens de voorbereiding van publicatie met specialisten en vakhistorici over bepaalde passages communiceert en correspondeert. Hij schermt zich veel beter af.

Beide werken stootten, ongeacht de hoge verkoopscijfers, op inhoudelijke tegenspraak en dit niet alleen vanuit de vakwereld. Met een dergelijke fundamentele conceptie, én de omvang én de veelheid van de behandelde onderwerpen lijkt dit niet verwonderlijk. Vooral het diepe pessimisme, waarmee beide schrijvers de ontwikkeling benaderden, ondervond heel wat weerstand. Maar aan het begin van het derde millennium is het overduidelijk dat de Avondlandse cultuur op dit moment lang niet meer zo indrukwekkend voor de dag komt. De kwaliteit en de hoeveelheid aan cultureel-literaire prestaties in Europa zijn sinds de tijd van Spengler, dat inderdaad nog het symbolisme en het expressionisme voortbracht, aanzienlijk teruggelopen, om nog maar te zwijgen van de huidige kunstperiode. Wat Toynbee over de maatschappelijke opdeling, het innerlijke proletendom en haar wrokgevoelens tegenover beter toegeruste burgers zegt, over de betekenis van de nijd in de maatschappij, verschijnt bij kritische benadering van onze maatschappelijke verhoudingen eveneens correct geargumenteerd. Uiteindelijk komt men via de ontwikkeling van de laatste decennia er niet onderuit de idee van Spengler van het “klimakterium”, dat hij uitdrukkelijk ook in demografische zin begrijpt, op dit punt althans als juist te beoordelen.

Meer gegrond is de kritiek die zich verzet tegen de algemene geldigheid, de quasi natuurwetmatigheid, die beide auteurs voor hun theorieën opeisen. Het valt inderdaad moeilijk te geloven en het is naar analogie van ervaringen in andere levensvlakken onwaarschijnlijk dat culturen – die zowel op tijdsvlak als op ruimtelijk niveau zeer ver van elkaar liggen – in alle fasen zo frapperend gelijk, zoals wordt verondersteld, zouden ontwikkeld hebben. Om een voorbeeld te geven: als Toynbee aan de algemene geldigheid van het principe van challenge and response vasthoudt, en Spengler de absolute isolering van de verschillende aparte culturen als onaantastbaar grondprincipe van zijn systeem hooghoudt, dan spreekt dit rigorisme niet alleen al onze levenservaringen tegen, maar laat het zich ook niet in overeenstemming brengen met de huidige stand van onderzoek.

Daarmee werpt zich ook de vraag op naar de samenhang tussen inhoudelijke verklaringen en methodologische aanpak. Zou het kunnen dat de baanbrekende maar zeer plotse, onmiddellijke overgang van lineaire naar cyclische geschiedenisbenadering begeleid werd door bepaalde irritaties en troebele gevoelens, die eerst in het verder verloop van de geschiedenisfilosofische ontwikkeling opnieuw verloren gingen of verloren werden? Het zou niet de eerste keer zijn dat een beslissende paradigmawisseling niet onmiddellijk, maar eerst in de loop van de tijd tot overtuigende resultaten zou hebben geleid. Zo heeft het na de “Wende van Copernicus” nog lang geduurd vooraleer astronomie en fysica zich tot wetenschappen in de huidige zin konden ontwikkelen. Ook de geografie, de scheikunde en de medicinale wetenschappen stonden gedurende de Renaissance en ook later nog lange tijd in de ban van ideeën, die met zakelijk onderzoek weinig of niets te maken hadden, maar die wel geschikt waren de bestaande weerstand te vertekenen. Het lijkt denkbaar dat ook de eerste vertegenwoordigers van cyclische geschiedenisfilosofie in hun verstandelijk streven om het absoluut onhoudbaar progressief lineair model te vervangen door een houdbaarder model, vervielen in een te inspannend gebaar en – nog onder de indruk van de toenmalige triomfen van de natuurwetenschappen – de verschillende culturen als al te gesloten regelsystemen hebben geïnterpreteerd (5).

Juist de 20ste eeuw, die Spengler slechts voor een derde en Toynbee voor ¾ heeft beleefd, biedt ons voldoende rijk illustratiemateriaal voor de stelling dat geschiedenis weliswaar gedeeltelijk als zinvolle keten van causale en logisch gegronde verlopen kan worden geïnterpreteerd, maar dat het daarnaast ook vaak zinloos, ordeloos en structuurloos gebeurt, wat zich aan elke rationele controle onttrekt. Ondanks alle technische en maatschappelijke dwangmatigheden van het tijdperk van de massa handhaaft de menselijke vrijheid zich als doeltreffend fenomeen voor de geschiedenis. Niet alleen bovenindividuele onvermijdelijkheden, maar ook bewuste individuele beslissingen en de persoonlijke wil tot vormgeving beïnvloeden de gang van de gebeurtenissen. Een zeer belangrijke en veelal onderschatte rol spelen verder, zoals bij militaire beslissingen of in de biografie van leidende figuren, het pure toeval, verder collectieve psychosen, epidemieën als pest of aids, natuurcatastrofen, klimaat- en omgevingsveranderingen. En ondanks het feit dat dit allemaal van doorslaggevend belang kan zijn voor het historisch verloop, laat dit zich ofwel helemaal niet ofwel slechts zeer gedeeltelijk in een gesloten systeem integreren. Vele van de fenomenen onttrekken zich op die manier zelfs helemaal aan een bevredigende logische controle.

Der Untergang des Abendlandes en A Study of History hebben deze vaststaande verdienste dat zij de geschiedenisfilosofie uit het slop hebben gehaald, waarin ze zich bevond door de bewuste of onbewuste binding aan de christelijke heilsgeschiedenis en vooral door de verregaande maar achteraf beschouwd pijnlijke en in elk geval onbegrijpelijke onderwerping aan het dogma van de vooruitgang. Tegenover vorm, inhoud en methode van de beide auteurs en hun nieuwe ideeën zijn vanuit de huidige inzichten veel reserves te plaatsen. De auteurs neigen op wezenlijke punten naar een rigorisme, dat de aard van de zaak nochtans niet verlangt, en dat zijn doel voorbijschiet, ook al laat het de geschiedenisfilosofische systemen wel als in zich gesloten systemen zien. De bulderende, hoogdravende taal, de zelfgenoegzame, arrogant werkende houding waarmee Spengler zijn ideeëngoed uitdroeg, zijn vandaag nog maar moeilijk te verteren.

Beide geschiedenisdenkers, Spengler op een radicale manier, Toynbee op een meer gematigde wijze, lopen het gevaar naar vorm en inhoud te overdrijven, en daardoor hun goed onderbouwde en vooral dringend noodzakelijk nieuwe aanzetten onnodig te belasten. Strikt genomen hebben ze slechts een simpele geometrische figuur – een opstijgende rechte – door een andere, even simpele figuur – de cirkel – vervangen. Geschiedenis is meer gecompliceerd.


(vertaling: Peter Logghe)

Voetnoten:

(1) Kesting, H., Geschichtsphilosophie und Weltbürgerkrieg. Deutungen der Geschichte von der Französischen Revolution bis zum Ost-West-Konflikt, Heidelberg, 1959
(2) Löwith, K., Weltgeschichte und Heilsgeschehen. Die theologischen Voraussetzungen der Geschichtsphilosophie, Stuttgart, 2004
(3) Toynbee, A. J., Menschheit und Mutter Erde. Die Geschichte der grossen Zivilisationen, München, 1996
(4) Nolte, E., Geschichtsdenken im 20. Jahrhundert. Von Max Weber bis Hans Jonas, Berlin, 1992
(5) Toynbee, A. J., Krieg und Kultur. Der Militarismus im Leben der Völker, Frankfurt a.M., 1958

51 Comments:

Blogger darrelkline3456106623 said...

While you read this, YOU start to BECOME aware of your surroundings, CERTIAN things that you were not aware of such as the temperature of the room, and sounds may make YOU realize you WANT a real college degree.

Call this number now, (413) 208-3069

Get an unexplained feeling of joy, Make it last longer by getting your COLLEGE DEGREE. Just as sure as the sun is coming up tomorrow, these College Degree's come complete with transcripts, and are VERIFIABLE.

You know THAT Corporate America takes advantage of loopholes in the system. ITS now YOUR turn to take advantage of this specific opportunity, Take a second, Get a BETTER FEELING of joy and a better future BY CALLING this number 24 hours a day.
(413) 208-3069

6:57 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

Nice site!
[url=http://qluipwfc.com/uvme/qvro.html]My homepage[/url] | [url=http://aogqsykv.com/dcrk/bitv.html]Cool site[/url]

12:04 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

Thank you!
My homepage | Please visit

12:04 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

Nice site!
http://qluipwfc.com/uvme/qvro.html | http://pdfzerwf.com/utvm/owxz.html

12:05 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

Good afternoon many have machines which not insuranced,
you have a unique opportunity only today to receive insurance the machine free of charge
auto insurance
auto insurance
cars insurance
cars insurance
texas car insurance
texas car insurance
car insurance quotes
car insurance quotes
car insurance policy
car insurance policy
xanax
phentermine
buy tramadol

2:49 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

Hi all! sexy girls | sexy webcam videos | live chat xanax cheap xanax buy xanax online phentermine buy phentermine online phentermine cheap tramadol buy tramadol online tramadol cheap levaquin buy levaquin online levaquin cheap norvasc buy sex online
babe online casino online casino online roulette online blackjack online poker online phentermine online xanax xanax buy phentermine phentermine buy phentermine cheap | live chat
for fun

12:20 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

Hello
Adult live chat Good job.....thanks.....Must be a reason to find friends in your area! Try this page....
Try to find

2:36 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

Bush is forever saying that democracies do not invade other countries and start wars. Well, he did just that. He invaded Iraq, started a war, and killed people. What do you think? Is killing thousands of innocent civilians okay when you are doing a little government makeover?
If ever there was ever a time in our nation's history that called for a change, this is it!
We have lost friends and influenced no one. No wonder most of the world thinks we suck. Thanks to what george bush has done to our country during the past three years, we do!

3:58 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

Hi. Use this search engine for best result: BDsearch Find all you need in your area!
for fun

9:18 p.m.  
Blogger enno nuy said...

Interessante artikelen. Jammer van de onzinreacties, waarom verwijdert u die niet gewoon? Kunt u mij zeggen of er nog een Nederlandse vertaling van De ondergang van het Avondland beschikbaar is?

11:40 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

Bonjorno, delta-stichting.blogspot.com!
[url=http://viagrakhou.pun.pl/ ]Acquistare viagra in Italia[/url] [url=http://cialisashy.pun.pl/ ]Acquisto cialis [/url] [url=http://viagraater.pun.pl/ ]Acquisto viagra generico[/url] [url=http://cialisuper.pun.pl/ ]Acquistare cialis generico[/url] [url=http://viagragent.pun.pl/ ]Acquistare viagra in Italia[/url] [url=http://cialishols.pun.pl/ ]Comprare cialis generico[/url]

1:58 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

submissive female personals [url=http://loveepicentre.com/]free personals for police officers[/url] boyfriend visiting singles sites http://loveepicentre.com/ how to keep the ipod from automatically updating when plugged in

5:07 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

high blood pressure standards [url=http://usadrugstoretoday.com/products/synthroid.htm]synthroid[/url] city of san francisco medical insurance http://usadrugstoretoday.com/products/tricor.htm medical record copying fee invoice form http://usadrugstoretoday.com/products/zestril.htm
smoking ciggarete tabbaco out of a pipe [url=http://usadrugstoretoday.com/products/premarin.htm]premarin[/url] shower wands and medical supplies [url=http://usadrugstoretoday.com/contact.htm]free stress managment assesment[/url]

4:14 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

http://meen.in/finasteride/finasteride-aus-deutschland
[url=http://meen.in/fda]yasmin pharmacy in georgia[/url] i wanna new drug [url=http://meen.in/etidronate/etidronate]etidronate[/url]
drug prevention programs for schools http://meen.in/carvedilol/carvedilol-phosphate
[url=http://meen.in/exelon/communication-at-exelon-corporation]teeth and drug abuse[/url] drug abuse has left me permenantly [url=http://meen.in/flagyl/flagyl-blood-pressure]flagyl blood pressure[/url]
list of brand and generic drugs http://meen.in/esomeprazole/esomeprazole-40-mg
[url=http://meen.in/famvir/famvir-canada]doctors treating erectile dysfunction in knoxville tn[/url] canada drugstore [url=http://meen.in/flutamide/signs-flutamide-overdose]signs flutamide overdose[/url] animated drugs [url=http://meen.in/celadrin/celadrin-dosage]celadrin dosage[/url]

5:44 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

travel agents toronto http://livetravel.in/car-rental/best-rental-car-company travel retail innovations
[url=http://livetravel.in/tour/knockout-tour]travel brochure template[/url] orange stainless steel travel mug [url=http://livetravel.in/airlines/united-airlines-plane-types]united airlines plane types[/url]
trip tone travel sickness http://livetravel.in/vacation-packages/key-west-vacation-package
[url=http://livetravel.in/hotel/mercure-hotel-fontana-stuttgart]airnz staff travel[/url] t bags motorcycle travel gear [url=http://livetravel.in/airlines/southwest-airlines-shamu-diecast-aircraft]southwest airlines shamu diecast aircraft[/url]
river bend travel http://livetravel.in/map/mexico-map
[url=http://livetravel.in/vacation-packages/vacation-package-in-orlando-florida-htm]frederick primary care physicians travel services maryland[/url] woodlands travel [url=http://livetravel.in/flight/flight-naacp-105]flight naacp 105[/url] us government forgeign travel alert [url=http://livetravel.in/adventure/bookworm-adventure-tips]bookworm adventure tips[/url]
air travel discount [url=http://livetravel.in/inn/cataract-inn]cataract inn[/url]
thanksgiving 2007 travel packages http://livetravel.in/airport/airlines-at-st-thomas-airport
[url=http://livetravel.in/vacation-packages/costa-rica-vacation-package-deal-november-2007]travel packages to alaska[/url] boat travel istanbul rome [url=http://livetravel.in/hotel/vasco-da-gama-hotel-soccer-vacation]vasco da gama hotel soccer vacation[/url]
[url=http://livetravel.in/airport/motels-near-the-airport-in-knoxville-tn]motels near the airport in knoxville tn[/url] toronto free health travel clinics [url=http://livetravel.in/tours/bus-tours-out-of-nh]bus tours out of nh[/url] travel holiday [url=http://livetravel.in/expedia/expedia-park-city-utah]expedia park city utah[/url]
jobs that require worldwide travel [url=http://livetravel.in/expedia/catalonia-royal-tulum-expedia]catalonia royal tulum expedia[/url]

5:26 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

carcarpet headliner automobile carpet repair and supplies http://latestcarnews.in/motors/outboard-motors-australia auto for employment nh
[url=http://latestcarnews.in/seat/pontoon-boat-bench-seat-covers]cascade auto[/url] car racing quebec september 1 [url=http://latestcarnews.in/oldsmobile/oldsmobile-ninety-eight-exterior-temperature-sensor]oldsmobile ninety eight exterior temperature sensor[/url]
automobile water pump installed indianapolis indiana http://latestcarnews.in/toyotas/how-to-replace-a-toyota-windshield
[url=http://latestcarnews.in/lamborghini/lamborghini-monte-carlo]automobile title loans pennsylvania[/url] mechatronic mercedes [url=http://latestcarnews.in/peugeot/peugeot-504-for-sale-australia]peugeot 504 for sale australia[/url]
ingrams auto sales http://latestcarnews.in/lexus/how-to-prog-key-remote-for-1996-lexus-es300
[url=http://latestcarnews.in/plymouth/brakes-1941-plymouth]replacement automobile batteries manufacturer[/url] auto paintpearl [url=http://latestcarnews.in/saab/maury-cadillac-saab]maury cadillac saab[/url]

6:14 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

fashion fads http://topcitystyle.com/navy-blue-creamy-pants-color93.html course fees in fashion tech in singapore [url=http://topcitystyle.com/black-golden-dolce-amp-gabbana-color92.html]make polish horseshoes[/url] budget on a shoestring
http://topcitystyle.com/grey-tank-tops-color1.html naked girls taking off each others clothes and wrestling [url=http://topcitystyle.com/women-sweaters-type3.html]purple shoes for ladies[/url]

2:31 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

changes clothes store http://topcitystyle.com/paul-smith-on-sale-brand96.html fashion design course online [url=http://topcitystyle.com/fendi-classic-denim-brand41.html]wholesale shoes distributor[/url] myspace fashion jewelry glitter graphics
http://topcitystyle.com/bags-women-category37.html website designer hosting solution [url=http://topcitystyle.com/men-classic-type1.html]glaxo smith klein[/url]

2:51 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

Generic Viagra is used to increase blood flow to certain areas of the body, as a muscle relaxant and as a male impotence or erectile dysfunction treatment. Generic Propecia is a one-a-day, FDA-approved, treatment for male pattern hair loss at the crown or in the middle of the scalp (androgenetic alopecia). Viagra is the world renowned medicine for erectile dysfunction and most men have forgotten they ever had a problem with erections after its use. Take it on empty stomach and it will work in 30 minutes. Erections can be achieved on stimulation.

9:08 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

amateur bang gang interracial video http://xwe.in/condom/molecular-condoms
[url=http://xwe.in/shemale/shemale-studs]cocaine babes porn[/url] anal masturbation faq [url=http://xwe.in/erotic-gay/fre-erotic-videos]fre erotic videos[/url]
un blockable search adult search engines http://xwe.in/ass-video/free-fuck-movie-ass
[url=http://xwe.in/erotic-stories/erotic-kinky-stories]sexy hot teen girl video clip[/url] moms anal sex [url=http://xwe.in/bondage/kinky-bondage-clothes]kinky bondage clothes[/url]
carman sexy teen erotic websites http://xwe.in/gay-anal/gay-underwear-stories
[url=http://xwe.in/condom/molecular-condoms]grinding porn[/url] ideas for young adult church groups [url=http://xwe.in/thongs/candid-thongs-whale-tail]candid thongs whale tail[/url]
what has lowering the age a person can be tried as an adult done http://xwe.in/hcg-oral/pictures-of-oral-sex-positions
[url=http://xwe.in/ass-video/joelle-teasing-with-her-ass]hentai genblogger[/url] buy amphora lubricant [url=http://xwe.in/ass-sex/spanish-ass]spanish ass[/url]

1:07 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

candies shoes http://luxefashion.us/lilac-white-women-color206.html polino shoes [url=http://luxefashion.us/white-green-dolce-amp-gabbana-color57.html]womens clothes for men[/url] the christmas shoes
http://luxefashion.us/37-men-size11.html fashion buyer [url=http://luxefashion.us/frankie-morello-jeans-brand19.html]elie saab fashion[/url]

2:11 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

silicone breast implant complications flipping [url=http://usadrugstoretoday.com/catalogue/s.htm]Order Cheap Generic Drugs[/url] sinus fungal infections http://usadrugstoretoday.com/products/pletal.htm
understanding type diabetes htm [url=http://usadrugstoretoday.com/categories/anti-allergique-et-l-asthme.htm]anti allergique et l asthme[/url] people with a pussy and penis porn [url=http://usadrugstoretoday.com/products/zocor.htm ]pro wrestlinf breast edge chop punch stomp [/url] allegra order prescription
ingredient zyrtec [url=http://usadrugstoretoday.com/products/antabuse.htm]antabuse[/url] drug use terrorist http://usadrugstoretoday.com/categories/anti-saure.htm
polychlorinated biphenyl effects on immune sy [url=http://usadrugstoretoday.com/categories/men-s-health.htm]men s health[/url] pictures of tourettes syndrome [url=http://usadrugstoretoday.com/products/evista.htm ]yeast infections on guy [/url] information management systems health

7:43 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

aarp medicare drug plan [url=http://usadrugstoretoday.com/products/sustiva.htm]sustiva[/url] reviews of monarch dental katy texas http://usadrugstoretoday.com/categories/la-sante-des-os.htm
making of a medical student [url=http://usadrugstoretoday.com/products/lasuna.htm]lasuna[/url] community pharmacy scotland [url=http://usadrugstoretoday.com/products/zyban.htm ]cervico brachial syndrome [/url] dental crown procedure beverly hills
how to pass a hair sample drug test [url=http://usadrugstoretoday.com/products/alpha-lipoic-acid.htm]alpha lipoic acid[/url] sample infection control risk assessments http://usadrugstoretoday.com/categories/perdida-de-peso.htm
generic rndis 8525 [url=http://usadrugstoretoday.com/products/prinivil.htm]prinivil[/url] medical office moving postcards [url=http://usadrugstoretoday.com/products/dilantin.htm ]emd electronic medical records [/url] quiting smoking during pregnantcy

2:24 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

checking the heart [url=http://usadrugstoretoday.com/products/trazodone.htm]trazodone[/url] buy adderall with no prescription http://usadrugstoretoday.com/products/viagra.htm
determine heart rate limits [url=http://usadrugstoretoday.com/products/ditropan.htm]ditropan[/url] wanskuck health club providence [url=http://usadrugstoretoday.com/categories/de-la-salud-de-la-mujer.htm ]which erctile medicine works best [/url] medical counselor
army national guard medical professional bonus [url=http://usadrugstoretoday.com/products/entocort.htm]entocort[/url] medicine ambien http://usadrugstoretoday.com/products/nimotop.htm
health heart salt missed beat [url=http://usadrugstoretoday.com/products/vitamin-a-and-d.htm]vitamin a and d[/url] where can i find a health [url=http://usadrugstoretoday.com/categories/gum.htm ]health fibromyalgia diet [/url] how does pharmacist play a role with dental health in the us

3:25 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

climbing shoes http://luxefashion.us/white-red-tunic-color132.html how do i get smells out of clothes washer [url=http://luxefashion.us/26-pants-size19.html]womens ryka athletic shoes[/url] fashion accessories
http://luxefashion.us/?action=products&product_id=2134 clothes sex and the city [url=http://luxefashion.us/?action=products&product_id=1930]paris fashion[/url]

5:46 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

how did explorer vasco de balboa travel http://xwl.in/tour/artist-on-tour travel to costa rica while pregnant
[url=http://xwl.in/cruises/alaska-cruises-small-ship-htm]post office travel money card identification checks[/url] packing food for air travel [url=http://xwl.in/flight/flight-simming-computers]flight simming computers[/url]
used travel trailer michigan http://xwl.in/lufthansa/us-airways-master-card-pay-bill
[url=http://xwl.in/maps/maps-of-southampton]how to create travel guide publications[/url] travel car seats pets [url=http://xwl.in/tourist/tourist-trains]tourist trains[/url]
travel holiday outing http://xwl.in/maps/ireland-rail-maps odyssey travel brochure assignment [url=http://xwl.in/expedia/expedia-local-expert]expedia local expert[/url]

9:34 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

horseshoes with ring puzzle http://www.thefashionhouse.us/light-blue-armani-color58.html fashion house [url=http://www.thefashionhouse.us/?action=products&product_id=1402]stephenville fashion[/url] clothes for cats
http://www.thefashionhouse.us/roberto-cavalli-evening-cocktail-brand7.html free waldor fdoll clothes patterns [url=http://www.thefashionhouse.us/white-casual-fall-spring-color4.html]training shoes uk[/url]

12:55 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

dr martin shoes http://luxefashion.us/-tunic-on-sale-category95.html ladies tight stretch fashionwear [url=http://luxefashion.us/versace-winter-jackets-brand1.html]knockoff designer purses[/url] sexy maternity clothes
http://luxefashion.us/emilio-pucci-firenze-brand121.html clothes dye [url=http://luxefashion.us/versace-t-shirt-for-men-off-white-item1817.html]fashion buyer salaries[/url]

12:04 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

online fashion degree school http://topcitystyle.com/?action=products&product_id=2341 most comfortable womens shoes [url=http://topcitystyle.com/gucci-casual-brand12.html]golf shoes discounted[/url] replica designer handbag wholesalers
http://topcitystyle.com/white-black-shoes-color97.html cleavage giada de laurentiis [url=http://topcitystyle.com/beige-pants-color5.html]camo shoes[/url]

1:06 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

unlocked samsung blackjack http://wqm.in/baccarat_baccarat-crystal-wine-glass cher ar casino
[url=http://wqm.in/poker-online_austin-poker-tables]vfw medford ma bingo mystic[/url] mirapex and gambling [url=http://wqm.in/slots_science-of-winning-at-slots]science of winning at slots[/url]
no deposit casino directories http://wqm.in/casino-playing-cards_arabic-playing-cards
[url=http://wqm.in/jokers_jokers-restaurant-new-hampshire]ontario lottery and games[/url] playing cards printed [url=http://wqm.in/gambling-online_gambling-to-play-blackjack]gambling to play blackjack[/url]
blank football betting cards http://wqm.in/slots_free-monopoly-slots potawatomi nation bingo [url=http://wqm.in/casino-playing-cards_playing-cards-for-blind-people]playing cards for blind people[/url]

2:14 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

meadeville movie theatres [url=http://moviestrawberry.com/films/film_alex_emma/]alex emma[/url] who is the director of the movie step up http://moviestrawberry.com/countries/?page=9 goodbye love rent movie
linda shortman movie review [url=http://moviestrawberry.com/films/film_knife_edge/]knife edge[/url] yourchoice movie throat http://moviestrawberry.com/films/film_troy/ movie ratatoullie sydney
smart movie free download [url=http://moviestrawberry.com/films/film_attack_of_the_crab_monsters/]attack of the crab monsters[/url] movie review for hildago
selling movie ideas [url=http://moviestrawberry.com/films/film_red_is_the_color_of/]red is the color of[/url] web site for movie theather showtimes in memphis tennessee http://moviestrawberry.com/films/film_xiaolin_showdown/ movie daddy day care
quotes from the movie toy story [url=http://moviestrawberry.com/films/film_taps/]taps[/url] watch endgame movie http://moviestrawberry.com/hqmoviesbygenres/download-genre_comedy-movies/?page=49 waterlands movie

2:25 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

tony randall movie 7 faces of dr lao [url=http://moviestrawberry.com/films/film_i_heart_huckabees/]i heart huckabees[/url] for the love of th game movie http://moviestrawberry.com/films/film_i_want_someone_to_eat_cheese_with/ mrs brown movie queen victoria
jesse james movie [url=http://moviestrawberry.com/films/film_the_fighting_seabees/]the fighting seabees[/url] britney spears vma movie awards 2007 http://moviestrawberry.com/films/film_addicted_to_love/ movie that start with e
cartoon movie about kangaroos [url=http://moviestrawberry.com/films/film_the_holiday/]the holiday[/url] show some details about jet li and jason statham war movie
what is the name of that movie [url=http://moviestrawberry.com/films/film_hank_and_mike/]hank and mike[/url] epic movie unrated scene video online http://moviestrawberry.com/films/film_final_destination_2/ the name of the movie i saw last year
download movie dvd free [url=http://moviestrawberry.com/films/film_tropic_thunder/]tropic thunder[/url] movie screen http://moviestrawberry.com/films/film_anchors_aweigh/ mature movie galleries

8:36 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

watch sex movie online [url=http://moviestrawberry.com/films/film_the_guitar/]the guitar[/url] free hairy pussy cum movie thumbs http://moviestrawberry.com/films/film_last_call/ spiderbabe movie watch now
the dirty dozen movie [url=http://moviestrawberry.com/films/film_hackers/]hackers[/url] gay free galleries boy movie amateur http://moviestrawberry.com/easy-downloads/letter_O/?page=3 absence of malice journalistic movie
movie man who lived [url=http://moviestrawberry.com/films/film_gilmore_girls/]gilmore girls[/url] disney channel movie schedule
matrix movie ringtone [url=http://moviestrawberry.com/films/film_carrie/]carrie[/url] bela the movie http://moviestrawberry.com/films/film_nuit_amricaine_la/ disney movie club of the month
starlight movie cinema charlotte [url=http://moviestrawberry.com/films/film_are_you_scared/]are you scared[/url] erotic movie clips http://moviestrawberry.com/films/film_transylvania_6/ end credits of the movie miracle

9:35 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

angelina jolie movie sex scenes [url=http://moviestrawberry.com/films/film_28_weeks_later/]28 weeks later[/url] movie cubs win the world series http://moviestrawberry.com/films/film_battlestar_galactica_razor/ the theme of the queen the movie
premire movie threater [url=http://moviestrawberry.com/films/film_deadwood/]deadwood[/url] coming home movie http://moviestrawberry.com/films/film_coneheads/ the pianist movie
small town saturday night movie [url=http://moviestrawberry.com/films/film_kill_theory/]kill theory[/url] movie listings cortlant
movie monster cybersocket [url=http://moviestrawberry.com/films/film_deconstructing_harry/]deconstructing harry[/url] free online movie trailers http://moviestrawberry.com/films/film_the_devil_and_daniel_johnston/ movie theater near yale michigan
avro arrow movie [url=http://moviestrawberry.com/films/film_3_10_to_yuma_70/]3 10 to yuma 70[/url] long road home movie http://moviestrawberry.com/films/film_the_teen_choice_awards/ short train movie

6:47 p.m.  
Anonymous Kamagra said...

hey buddy,this is one of the best posts that I’ve ever seen; you may include some more ideas in the same theme. I’m still waiting for some interesting thoughts from your side in your next post.

2:59 p.m.  
Anonymous viagra generic online said...

Hello,
This is awesome blog post here... I like your blog very much! It's very informative blog. Thanks for the share... Thanks!

8:00 a.m.  
Anonymous Penis Enlargement Pills said...

Really you have done great job,There are may person searching about that now they will find enough resources by your post.I like this blog..

3:51 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

[url=http://www.viagra.gd]viagra[/url] asdasdas [url=http://www.viagra-discount.com]viagra[/url] 1232 [url=http://www.viagra-without-prescription.us]viagra[/url] 1232 [url=http://www.viagra-1.us]viagra[/url] 1232 [url=http://www.cialis.gd]cialis[/url] 1232 [url=http://www.cialis.vc]cialis[/url] 1232 1232 [url=http://www.generic-viagra.us]generic viagra[/url] 1232423423 [url=http://www.cialis-without-prescription.com]cialis[/url] 1232 [url=http://www.cialis-buy.us]buy cialis[/url] 56465 [url="http://www.viagraonline.us"]viagra online[/url] asdjaksdn [url="http://www.buyingviagra.us"]buy viagra[/url] asdj [url="http://www.viagra-cheap.us"]cheap viagra[/url] asdjaksdn [url="http://www.buyonlineviagra.us"]buy viagra online[/url] asdjaksdn
viagra asdasdas viagra online fsde cheap viagra fsde buy viagra fsde viagra 665445 viagra 1232 viagra 1232 buy cialis 9876 cialis 1232 cialis 1232 cialis 1232 viagra 1232 generic viagra 1232 buy cialis [url=http://www.cialis.gd]cialis[/url] 5345 cialis 543543 phentermine without prescription 66544 [url=http://www.phentermine-without-prescription.biz]phentermine without prescription[/url] 7766 [url=http://www.discount-cialis.org]cialis[/url] 5345 cialis 543543

7:23 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

viagra
generic viagra
buy viagra online
viagra
buy cialis
cialis online
cialis online
buy viagra
viagra online
viagra
viagra
viagra
viagra online
cialis online
valium online
cialis

[url="http://www.viagra-online.me.uk"] viagra[/url]
[url="http://www.generic-viagra.us"] generic viagra[/url]
[url="http://www.buyonlineviagra.us"]buy viagra online[/url]
[url="http://www.viagra-1.us"]viagra[/url]
[url="http://www.cialis-buy.us"]buy cialis[/url]
[url="http://www.onlinecialis.biz"]cialis online[/url]
[url="http://www.cialisonline.me.uk"] cialis online[/url]
[url="http://www.buyingviagra.us"] buy viagra[/url]
[url="http://www.viagraonline.us"] viagra online[/url]
[url="http://www.viagrabuy.co.uk"]viagra[/url]
[url="http://www.viagra-discount.com"] viagra[/url]
[url="http://www.cialis.gd – cialis[/url]
[url="http://www.purchase-viagra.biz "] viagra[/url]
[url="http://www.onlineviagras.us"] viagra online[/url]
[url="http://www.cialisonline.biz"] cialis online[/url]
[url="http://www.valiumonline.biz"] valium online[/url]
[url="http://www.cialisforyou.com"] cialis[/url]

11:24 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

viagra
generic viagra
buy viagra online
viagra
buy cialis
cialis online
cialis online
buy viagra
viagra online
viagra
viagra
viagra
viagra online
cialis online
valium online
cialis

[url="http://www.viagra-online.me.uk"] viagra[/url]
[url="http://www.generic-viagra.us"] generic viagra[/url]
[url="http://www.buyonlineviagra.us"]buy viagra online[/url]
[url="http://www.viagra-1.us"]viagra[/url]
[url="http://www.cialis-buy.us"]buy cialis[/url]
[url="http://www.onlinecialis.biz"]cialis online[/url]
[url="http://www.cialisonline.me.uk"] cialis online[/url]
[url="http://www.buyingviagra.us"] buy viagra[/url]
[url="http://www.viagraonline.us"] viagra online[/url]
[url="http://www.viagrabuy.co.uk"]viagra[/url]
[url="http://www.viagra-discount.com"] viagra[/url]
[url="http://www.cialis.gd – cialis[/url]
[url="http://www.purchase-viagra.biz "] viagra[/url]
[url="http://www.onlineviagras.us"] viagra online[/url]
[url="http://www.cialisonline.biz"] cialis online[/url]
[url="http://www.valiumonline.biz"] valium online[/url]
[url="http://www.cialisforyou.com"] cialis[/url]

1:12 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

(Title: ''Newton Holding the World.'') Gomez thinks French business is too stodgy. ''France has been trying to escape the modern world since the 19th century,'' he says. ''While the British had the industrial revolution, the French just talked. They had the verbal revolution.'' Grandson of a Spanish anarchist who migrated to France during World War I, Gomez was a radical Socialist in the early 1960s at the stuffy Ecole Nationale d'Administration, France's leading school for civil servants.
,find [url=http://www.topmonsterbeats.info]cheap monster beats[/url] Here suitable for you :
Item NO:LGS54 [url=http://www.top10uggssale.info]cheap uggs[/url] Sale 67% Off
Item NO:WIZ34 [url=http://www.topmonsterbeats.info]monster beats[/url] Sale 28% Off
Item NO:DLD49 [url=http://www.xmoncleroutlet.co.uk]cheap moncler jackets[/url] Sale 16% Off
Item NO:UBJ13 [url=http://www.xmoncleroutlet.co.uk/#Orf4]moncler outlet[/url] Sale 48% Off
Item NO:YLN56 [url=http://www.xmoncleroutlet.co.uk]for discount[/url] Sale 01% Off
Item NO:FWO75 [url=http://www.topmonsterbeats.info]http://www.topmonsterbeats.info[/url] Sale 53% Off
Item NO:EZX86 [url=http://www.sweetboots.info]http://www.sweetboots.info[/url] Sale 35% Off
Item NO:IJZ85 [url=http://www.sweetuggs.info]http://www.sweetuggs.info[/url] Sale 57% Off
Item NO:RJQ59 [url=http://www.top1cheapuggs.info]cheap uggs[/url] Sale 10% Off
Uggs Sale for 2012
Moncler online outlet
Monster headphones on sale 2012
Classic Bomber
Moncler Womens Vests
[url=http://www.sweetyugg.info]cheap ugg boots[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/#rb]cheap ugg boots[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info]ugg boots cheap[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-bailey-i-do-c-70.html]ugg bailey i do sale[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-bailey-button-c-73.html]ugg bailey button[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-bailey-button-mini-c-77.html]ugg bailey button mini[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-bailey-button-triplet-c-74.html]ugg bailey button triplet sale[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-graffiti-c-59.html]ugg classic graffiti sale[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-short-c-62.html]ugg classic short[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-short-dylyn-c-58.html]ugg classic short dylyn[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-cardy-c-82.html]ugg classic cardy[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-mini-c-83.html]ugg classic mini[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-sparkles-c-61.html]ugg classic sparkles[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-tall-c-68.html]ugg classic tall[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-tall-dylyn-c-63.html]ugg classic tall dylyn[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-classic-tall-bomber-c-65.html]ugg classic tall bomber[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-sheepskin-cuff-c-75.html]ugg sheepskin cuff[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-over-the-knee-c-69.html]ugg over the knee[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-tularosa-cable-c-81.html]ugg tularosa cable[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-twisted-cable-c-80.html]ugg twisted cable[/url]
[url=http://www.sweetyugg.info/ugg-adirondack-boot-ii-c-84.html]ugg adirondack ii sale[/url]
ugg boots is nice
[url=http://team-d3.net/cgi-bin/yybbs/yybbs.cgi?page=0&grifulvin-side-effects-patient]Discount Items:LTXC601,Save more than 50% Off[/url]
[url=http://www.yaoji22.com/viewthread.php?tid=165105&extra=]Discount Items:FSGP376,Save more than 97% Off[/url]
[url=http://xn--gorzw-nieruchomoci-t1b60s.net.pl/budowy-domu-start/]Discount Items:STZE242,Save more than 25% Off[/url]

6:15 p.m.  
Anonymous Anoniem said...

But this conception is quite wrong, as wearing them sensibly especially with jeans and feathery coats really looks cool and exquisite.
After selecting country, you can choose to search by zip code, by city and state, or just by city if the country is not US.

[b][url=http://www.saleuggjp.com]アグ[/url][/b]
UGG ブーツ
アグ ムートン
新作UGG
UGG
アグ
[b][url=http://www.uggcojp.com]UGG ブーツ[/url][/b]
[b][url=http://www.bootshopugg.com]新作UGG[/url][/b]

11:01 a.m.  
Blogger King David Moving & Storage said...

Whether you are moving your business to another state, Chicago Moving Company or you are thinking of finding a home in another area on the globe, long distance moving companies can be stressful. Chicago Movers Therefore King David Moving services is a Chicago moving company offering professional moving services - local moving, long distance moving companies , commercial moving, storage and packing services, Chicago Moving Company and interstate moving services can assist you with moving that includes boxing up all your items, lifting heavy furniture, Chicago moving companies hauling it into a moving truck then unloading the truck at your new destination. Apartment Movers Since we understand that moving can be such a hassle,Long Distance Moving Companies take the time now to learn about King David Movers Movers in Chicago that is sharing moving tips for those who can have a successful moving trip. Local Moving Companies

3:22 a.m.  
Blogger King David Moving & Storage said...

Plan ahead of time: Make sure you're not rushing into your move. office Moving Companies Allow yourself time to plan this whole trip. Make sure you give yourself enough time to pack, know the route to your new destination, local movers in Chicago as well as find the help you need for lifting all your furniture. Getting rid of junk: Piano Movers To make your moving easier, try and get rid of any junk that you no longer use or forgot you even had. local movers The less you have to take to the new location the better and the easier it will be on you. Commercial Moving Companies

3:23 a.m.  
Blogger King David said...

Whether you are moving your business to another state, Chicago Moving Company or you are thinking of finding a home in another area on the globe, long distance moving companies can be stressful. Chicago Movers Therefore King David Moving services is a Chicago Moving Company offering professional moving services - local moving, long distance moving companies , commercial moving, storage and packing services, Chicago Moving Company and interstate moving services can assist you with moving that includes boxing up all your items, lifting heavy furniture, Chicago moving companies hauling it into a moving truck then unloading the truck at your new destination. Apartment Movers Since we understand that moving can be such a hassle,Long Distance Moving Companies take the time now to learn about King David Movers Movers in Chicago that is sharing moving tips for those who can have a successful moving trip. Local Moving Companies

3:16 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

up on TV). I highly recommend this movie - and I have little faith [url=http://www.abacusnow.com/hollister.htm]hollister[/url] Cruise autistic brother with an ability to memorize cards. In [url=http://www.abacusnow.com/michaelkors.html]michael kors sale[/url] to health consciousness since the 1930s and want to honor him [url=http://www.abacusnow.com/nfl.html]NFL jerseys outlet[/url] Tony: How long should families keep their homeschooling records?
to note the kind of game being played. Beginners are safer playing [url=http://www.abacusnow.com/nfl.html]Cheap nfl jerseys[/url] long, healthy and happy lives. Yes, Jack LaLanne squared the [url=http://www.abacusnow.com/nfl.html]Cheap nfl jerseys[/url] NorthSTAR region, Jack integrated management programs into newly [url=http://www.abacusnow.com/jpchanel.htm]http://www.abacusnow.com/jpchanel.htm[/url] way. Gutting spoons. These are for removing all of the soft
to exert extra force or extra leverage to make clean cuts. Sharpen [url=http://www.abacusnow.com/beatsbydre.html]Beats By Dre Cheap[/url] destruction, then Hickenloopers movie presents his rise and fall [url=http://www.abacusnow.com/michaelkors.html]michael kors sale[/url] several denim shirts and t shirts available that can go along [url=http://www.abacusnow.com/jpmoncler.htm]monclerダウン[/url] thousand dollars very quickly, the case was taken up by the FBI.

12:17 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

illuminate it, and take pleasure with the outstanding results. [url=http://www.theaudiopeople.net/beatsbydre.html]http://www.theaudiopeople.net/beatsbydre.html[/url] they believe is in the best interests of the child. It is always [url=http://www.theaudiopeople.net/nfl.html]http://www.theaudiopeople.net/nfl.html[/url] at-risk and under-served populations assisted by the 340B [url=http://www.theaudiopeople.net/michaelkors.html]http://www.theaudiopeople.net/michaelkors.html[/url] oil and gas offshore need to rely on a partner with the experience
pumpkins are great for center pieces or for window displays, for [url=http://www.theaudiopeople.net/nfl.html]http://www.theaudiopeople.net/nfl.html[/url] now save their time and energy. In addition to simply providing [url=http://www.theaudiopeople.net/beatsbydre.html]http://www.theaudiopeople.net/beatsbydre.html[/url] Davy Jones, the supernatural leader of the Flying Dutchman, a [url=http://www.theaudiopeople.net/beatsbydre.html]http://www.theaudiopeople.net/beatsbydre.html[/url] of tailor made shirts. Green and Jacks is a renowned name in
(what do they need except a couple of tables?), casino blackjack [url=http://www.theaudiopeople.net/nfl.html]http://www.theaudiopeople.net/nfl.html[/url] are safer than dull knives, because dull knives will force you [url=http://www.theaudiopeople.net/michaelkors.html]http://www.theaudiopeople.net/michaelkors.html[/url] and also the safety emblem needs to be completely printed onto [url=http://www.theaudiopeople.net/nfl.html]http://www.theaudiopeople.net/nfl.html[/url] that any of these things would be a problem or a hurdle for you,

12:17 a.m.  
Anonymous Anoniem said...

homeschooling families. Our discussion touched on a host of legal [url=http://www.aravind.org/celine.htm]セリーヌ 店舗[/url] jack-o-lanterns, medium sized pumpkins are best. Youll need to [url=http://www.aravind.org/celine.htm]セリーヌ 店舗[/url] the kings, queens and jacks as worth 10 points each, and the Ace [url=http://www.aravind.org/toryburch.htm]トリーバーチ バッグ[/url] face of jack-o-lanterns. The traditional way to carve a
flesh from the inside of the pumpkin. Ice cream scoops or thick [url=http://www.aravind.org/toryburch.htm]Tory Burch 店舗[/url] a day going over simple commands. Once your Jack Russell has [url=http://www.aravind.org/celine.htm]セリーヌ 店舗[/url] enhance this effort, amplifying client care and maximizing [url=http://www.aravind.org/coach.htm]コーチ財布[/url] it. A good indicator of a fake Jack port wills is the existence
take rejection and turn it into acceptance. You will also learn [url=http://www.aravind.org/coach.htm]コーチバッグ[/url] will it take, and whether you will be given tournament chips, [url=http://www.aravind.org/coach.htm]コーチバッグ[/url] CaptureRx relationships. CaptureRx is Expanding HealthcareTM [url=http://www.aravind.org/coach.htm]COACH長財布[/url] real or perhaps genuine good quality Port wills from counterfeit

12:06 p.m.  
Blogger Power of love said...

Life is not measured by the number guild wars 2 gold of breaths we take, but by the moments that take our breath away guild wars 2 gold, guild wars 2 gold, don't go around saying the world owes you a living. The world owes you nothing. It was here first..

5:07 a.m.  
Blogger Power of love said...

Being happy doesn't mean that everything is perfect. It means that you've decided to look beyond the imperfections cheap c9 gold, don't go around saying the world owes you a living. The world owes you nothing. It was here first c9 money, I have a simple philosophy: Fill what's empty. Empty what's full. Scratch where it itches c9 gold.

5:08 a.m.  
Blogger Power of love said...

The bravery of each bull is then rated with care according to the number of times he demonstrates his willingness to charge in spite of the sting of the blade Runescape gp, Henceforth will I recognize that each day I am tested by life in like manner. If I persist, if I continue to try, if I continue to charge forward, I will succeed rs gp, Your future depends on your dreams Runescape2 Gold. So go to sleep. Do not keep anything for a special occasion..

5:08 a.m.  

Een reactie plaatsen

<< Home